در تاریخ ۱۷ ژانویه ۲۰۲۶ (۲۷ دی ۱۴۰۴)، شبکه الجزیره در گزارشی برجسته به نقل از آیتالله علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، اعلام کرد که وی عوامل مرتبط با ایالات متحده آمریکا و اسرائیل را مسئول کشته شدن «چند هزار نفر» (several thousands) در جریان هفتههای اخیر اعتراضات ضدحکومتی در ایران دانست.
جزئیات اصلی ادعای مطرحشده در الجزیره:
خامنهای این اعتراضات را «فتنه خارجی» و «توطئه بینالمللی» توصیف کرد و مدعی شد که بازیگران وابسته به آمریکا و اسرائیل باعث «خسارات عظیم و کشته شدن چند هزار نفر» شدهاند.
او برای اولین بار به طور رسمی از رقم «چند هزار کشته» سخن گفت؛ در حالی که پیش از این مقامات ایرانی عمدتاً از کشته شدن «صدها نفر» (بیشتر نیروهای امنیتی) صحبت میکردند.
رهبر ایران دخالت آمریکا در این دور از اعتراضات را «عمیقتر» از موارد قبلی دانست و شخص دونالد ترامپ (رئیسجمهور آمریکا) را به عنوان یکی از چهرههای مرکزی این «توطئه» معرفی کرد.
مراسل الجزیره در تهران (رسول سردار) در تحلیل این سخنان تأکید کرد که:
این ادعا تا حدی با آمار برخی گروههای حقوق بشری بینالمللی همخوانی دارد (مانند گزارش HRANA که از کشته شدن بیش از ۳۰۰۰ نفر خبر داده بود).
اما این اولین بار است که بالاترین مقام ایران به طور علنی رقم کشتهشدگان را در سطح «چند هزار نفر» تأیید میکند.
مقایسه با آمار سال ۱۳۵۷
تعداد کشتهشدگان انقلاب ۱۳۵۷ ایران (از اوایل ۱۳۵۶ تا بهمن ۱۳۵۷) یکی از موضوعات مورد اختلاف شدید میان منابع مختلف است. آمارها از چند صد نفر تا بیش از ۶۰ هزار نفر متغیر است، اما پژوهشهای مستقل و آکادمیک امروز عموماً عدد بسیار پایینتری را واقعی میدانند.
خلاصه آمارهای اصلی (منابع معتبر و پژوهشهای پس از انقلاب):
- آمار رسمی جمهوری اسلامی در سالهای اولیه → حدود ۶۰٬۰۰۰ شهید (این عدد هنوز در مقدمه قانون اساسی آمده و برای اهداف تبلیغاتی بسیار استفاده شد)
- اجماع مورخان و پژوهشگران غربی و مستقل (اسپنسر تاکر، چارلز کورزمن و دیگران) → بین ۲٬۰۰۰ تا ۳٬۰۰۰ نفر در کل دوره انقلاب (ژانویه ۱۹۷۸ تا فوریه ۱۹۷۹)
- پژوهش عمادالدین باقی (با استناد به اسناد بنیاد شهید، بهشت زهرا و پزشکی قانونی) → ۳٬۱۶۴ نفر کشته از سال ۱۳۴۱ تا پایان ۱۳۵۷ (شامل همه درگیریها از قیام ۱۵ خرداد ۴۲ تا پیروزی انقلاب)
- برآورد محافظهکارانهتر برخی مورخان → حدود ۵۰۰ تا ۲٬۸۰۰ نفر فقط در دوره اوج اعتراضات (دی ۵۶ تا بهمن ۵۷)
مقایسه با روایتهای اغراقآمیز رایج در زمان انقلاب:
| واقعه/منبع | آمار ادعایی در زمان انقلاب | آمار واقعی بر اساس پژوهشهای بعدی |
|---|---|---|
| جمعه سیاه (۱۷ شهریور ۵۷) | ۳٬۰۰۰ تا ۵٬۰۰۰ نفر (حتی تا ۱۰٬۰۰۰) | حدود ۸۸ تا ۱۲۶ نفر (بنیاد شهید و باقی) |
| کل انقلاب (روایت اولیه حکومت) | ۶۰٬۰۰۰ نفر | ۲٬۰۰۰ تا ۳٬۱۶۴ نفر |
| میدان ژاله فقط | ۵۰۰ تا ۴٬۰۰۰ نفر | حدود ۶۴ نفر (بر اساس اسناد رسمی پس از انقلاب) |
چرا این همه اختلاف وجود دارد؟
- در زمان وقوع: شایعه، هیجان انقلابی، عدم دسترسی به آمار دقیق و تبلیغات دو طرفه باعث شد اعداد بسیار بزرگ (بهویژه ۴٬۰۰۰ کشته در ۱۷ شهریور) خیلی سریع پخش شود.
- پس از انقلاب: حکومت جدید برای مشروعیتبخشی به انقلاب و نشان دادن «ظلم رژیم سابق»، عدد را بسیار بالا برد.
- پژوهشهای بعدی: با دسترسی به اسناد پزشکی قانونی، فهرستهای بهشت زهرا و آمار بنیاد شهید، مشخص شد تلفات واقعی بسیار کمتر از ادعاهای اولیه بوده است.
*نتیجهگیری *
آنچه در دو هفته گذشته شاهد آن بودیم ، در زمره انقلابات مدنی مردم ایران طبقه بندی میگردد. هر چند دخالت خارجی از زوایای مختلف در آن قابل تایید است، اما در نهایت حاکمان فعلی در یافته اند که مردم به همان شور و شعور سال ۱۳۵۷ با بسیاری کردارها و اعمال آنها مخالفند.
آیت الله خمینی در بخشی از سخنان خود این ایام الله را نتیجه تضعیف جمهوریت میداند و میگوی : این جمهوری را تضعیفش نکنید. بترسید از آن روزی که مردم بفهمند در باطن ذات شما چیست، و یک انفجار حاصل بشود. از آن روز بترسید که ممکن است یکی از «ایام الله» پیدا شود و آن روز فاتحه همه ما را می خوانند.
| واقعه/منبع | آمار ادعایی در زمان انقلاب | آمار واقعی بر اساس پژوهشهای بعدی |
|---|---|---|
| جمعه سیاه (۱۷ شهریور ۵۷) | ۳٬۰۰۰ تا ۵٬۰۰۰ نفر (حتی تا ۱۰٬۰۰۰) | حدود ۸۸ تا ۱۲۶ نفر (بنیاد شهید و باقی) |
| کل انقلاب (روایت اولیه حکومت) | ۶۰٬۰۰۰ نفر | ۲٬۰۰۰ تا ۳٬۱۶۴ نفر |
| میدان ژاله فقط | ۵۰۰ تا ۴٬۰۰۰ نفر | حدود ۶۴ نفر (بر اساس اسناد رسمی پس از انقلاب) |
